تاريخچه:

 پسته يكي از مهمترين محصولات كشاورزي كشور است كه از جنبه هاي مختلف اقتصادي ، اجتماعي، زيست محيطي و … اهميت فوق العاده اي دارد،  ارزش توليد اين محصول گرانبها و بي نظير حدود 10 درصد از درآمدهاي غير نفتي كشور مي باشد . حدود 152000 خانوار شهري و روستايي كشور كه جمعيتي بالغ بر يك ميليون نفر را شامل مي گردند، در حرفه هاي مربوط به توليد اين محصول بكار اشتغال دارند. پسته بعنوان آخرين محصول كشاورزي قابل كشت در بيشتر مناطق پسته خيز ايران، ‌نقش اولين كالاي كشاورزي صادراتي ايفا مي نمايد.  مشكلات مربوط به شوري و  كم آبي  حاشيه كوير از يك سو و  خشك ساليهاي  اخير توام با مسائل عديده  از سوي ديگر باعث شده است تا اين محصول تنها با تكيه بر تحقيقات و فناوري پيشرفته  قادر به ادامه  حيات باشد و از اين رو بازده تحقيقات بر روي پسته قابل توجه مي باشد. آخرين محصول قابل كشت بدين مفهوم است كه اگر باغات پسته از بين بروند هيچ محصول ديگري قابل كشت نيست و مرحله بعدي در مناطق پسته خيز كشور پيشرفت كوير و بيابان زايي خواهد بود كه منتج به مهاجرت افراد و بيكاري خواهد شد. بنابراين تلاش در جهت حفظ اين محصول كه تنها با تكيه بر تحقيقات امكانپذير است، نه تنها منافع اقتصادي  حاصل از كشت آن را بدنبال دارد بلكه مزاياي ناشي از كويرزدايي را نيز به همراه دارد. لذا مطالعاتي كه در راستاي حفظ اين محصول صورت مي گيرد شامل روشهاي افزايش بازده  آبياري ، يافتن گونه هاي مقاوم به شوري و خشكي، ‌يافتن گزينه هاي جديد تامين آب، و … مي تواند از بازده اقتصادي  بسيار بالائي برخوردار باشد.

ويژگي توليد محصول  پسته بعنوان آخرين گزينه  اقتصادي در مناطق پسته خيز ضرورت هاي تحقيقاتي ديگري را نيز به دنبال دارد. براي بقاي اين محصول، افزايش در آمد ناشي از بهبود  بهره وري و توليد بالاي محصول مهم مي باشد، از طرفي توجه به نوسانات درآمدي نيز از اهميت  ويژه اي  نسبت به ساير محصولات كشاورزي برخوردار مي باشد . لذا تنها با استفاده از نتايج تحقيقات برروي  استفاده از واريته هايي با عملكردمناسب ، روشهاي مبارزه با آفات و بيماريها،  روشهاي مناسب آبياري و تغذيه درختان پسته و ابداع روشهاي مقابله با عوامل نامساعد محيطي مانند سرمازدگي، گرمازدگي، روشهاي جديد بهزراعي و همچنين ارائه ابزار و سياست هاي كاهش نوسانات قيمت در بازار پسته مي توان درآمدي قابل قبول و يكنواخت  براي پسته كاران انتظار داشت.

حاصل صادرات محصول پسته ورود سالانه حدود 5/0 ميليارد دلار ارز به كشور مي باشد. اين مقدار ارز براي كشوري چون ايران كه داراي محدوديت هاي منابع ارزي  مي باشد از اهميت در خور توجهي برخوردار مي باشد. اين مسئله باعث مي گردد تا تحقيقات در زمينه هاي مختلف بر روي محصول پسته از اهميت بالايي برخوردار باشد. در مرحله نخست، رقابت در بازار جهاني مورد نياز بوده كه تنها با داشتن مزيت نسبي در توليد پسته با هزينه هاي پائين امكانپذير است . علاوه بر اين بقاء در بازار جهاني در صورتي امكانپذير است كه استانداردهاي جهاني از نظر كيفي و مسائل بهداشتي رعايت شود. اين مسئله ضرورت تحقيقات در حوزه فرآوري، بسته بندي ، انبارداري، صنايع تبديلي و تكميلي و بازاريابي پسته را آشكار تر مي سازد. با توجه به مسائل مطرح شده در ادامه به چالشها و مشكلات پيش روي،  نيازها و خواسته هاي آن پرداخته خواهد شد.  

پسته از ادوار باستان در زندگي ايرانيان حائز اهميت فراوان بوده است. نام درخت پسته در زبانهاي يوناني و لاتين و ساير زبانهاي اروپايي و نيز زبانهاي عربي، تركي و روسي و ژاپني و غيره ماخوذ از وجه تسميه ايراني اين درخت است. منشاء و پيدايش پسته در آسياي مركزي جائيكه رويشگاههاي بزرگي از درختان وحشي پسته در اين مناطق ديده مي شود كه امروزه شامل ايران، تركمنستان و افغانستان است  بنابراين مطابق مستندات تاريخي موجود، منشاء پيدايش پسته در قلمرو ايران بوده و در شمال شرقي آن استقرار يافته است. سرزميني كه بعدها پارت و سپس خراسان نام گرفته رويشگاه اصلي و اوليه اين گياه بوده است.

حد غربي دامنه پراكنش درختان پسته خودروي تا نواحي نيشابور و حد شرقي آن تا نواحي بلخ در دو سوي جيحون امتداد داشته است. كاشت نخستين درختان پسته نيز در نواحي غربي ايالت پارت در سرحد با نواحي گرگان و كومش در حدود ناحيه جاجرم تا سبزوار صورت گرفته و تا قاين و تون در ناحيه قهستان رواج يافته است. پسته كاري در ساير نقاط پسته خيز ايران و ديگر نواحي جهان بعد از ظهور اسلام عملي شده است. جريان انتقال درختان پسته با ماجراهاي مبارزاتي عليه امويان و عباسيان و سلاطين ناحيه اي مرتبط است، بطوريكه مي توان ردپاي ايرانيان بخصوص عنصر شيعي را در فاصله قرن اول تا اواخر قرن چهارم هجري از مناطق پسته خيز خراسان (جاجرم، سبزوار و قهستان) و رقم تا سواحل مديترانه اي شام (دمشق و حلب) و تونس و سيسيل پيگيري كرد. در قرن پنجم فعاليت يك جريان شيعي ديگر بين ايران و سواحل مديترانه تجديد شد. مقارن با آن قلاع شيعيان اسماعيلي در قزوين و دامغان شكل گرفت و كاشت درختان پسته در آن نواحي آغاز شد. بعدها كاشت درختان پسته در نواحي كاشان، نطنز،  اردستان،  نائين، اردكان،  يزد،  سيرجان،  نواحي كرمان و زرند و سپس در شهربابك و رفسنجان معمول گرديد. تنوع در ارقام پسته ايران از پسته گرگاني آغاز شد و سپس پسته سبزواري، قمي، سمناني، كرماني و غيره به ابتكار باغبانان ايراني بوجود آمد.

 به استناد قديمي ترين متون طب و داروشناسي،  مصارف پسته بعنوان يك خوراكي بسيار نيروبخش و خون ساز موجب رشد كودكان و نوجوانان و افزايش نيروهاي جسماني و نشاط و جواني و قوه هوش و حافظه اشاره شده است.  صادرات پسته ايران از سال 1312 يا 1313 آغاز شد ودر سال 1319، اولين محموله پسته ايران به بازار آمريكا روانه شد و تا سال 1358، بيشترين ميزان پسته به آمريكا صادر مي شده است و بعد از آن آلمان غربي و دبي بزرگترين مشتريان پسته ايران شدند.  در سال 1320 اولين قدم در جهت فرآوري مكانيزه پسته توسط آقاي بهشتي با ساخت دستگاه جداكننده پوست سبز برداشته شد. به تدريج اين صنعت رو به تكامل نهاد و انواع مختلف دستگاه پوست كن ساخته شد و اخيراً خط مكانيزه فرآوري پسته به دست صنعتگران ايراني ساخته شده و در حال تكامل است.